بنیاد ایران شناسی مطالعات ایران شناسی ۲۴۷۶_۲۹۸۹ 9 2 2025 08 23 واکاوی نماد "تثلیث" در مذاهب ایران و هند(موردمطالعه: میترائیسم و هندوئیسم) 1 32 735714 10.22034/is.2026.2067823.1076 FA اکرم پیله چیان دانشکده هنر. دانشگاه الزهرا. تهران. ایران. 0009-0001-0500-3409 سیدهاشم حسینی دانشکده هنر. دانشگاه نیشابور. 0000-0003-4084-8981 Journal Article 2025 08 03 این مقاله به بررسی تطبیقی نماد تثلیث در دو آئین باستانی مهرپرستی و هندوئیسم، می‌پردازد. هدف از این پژوهش، واکاوی تشابهات و تفاوت‌های این نماد در این دو آئین و همچنین بررسی تأثیر مهرپرستی بر هندوئیسم است. در همین راستا مقاله حاضر سعی دارد به این پرسش پاسخ دهد که در نماد مشترک "تثلیث" میان آئینهای مهرپرستی و هندوئیسم چه تفاوتها و تشابهاتی دیده می شود؟ نتایج نشان می‌دهد که هر دو آئین از نماد تثلیث به‌عنوان نمادی از نیروهای ماورائی و الوهیت استفاده می‌کنند. مهرپرستی تثلیث را بیشتر به‌عنوان نمادی از نیروهای طبیعت و هندوئیسم به‌عنوان نمادی از چرخة هستی و وجوه مختلف الوهیت در نظر می‌گیرند. نماد تثلیث در این دو آئین، با وجود شباهت‌های ظاهری، تفاوت‌های عمیقی در ماهیت، شخصیت‌های تشکیل‌دهنده و نقش‌هایشان دارد. همچنین، این پژوهش‌ نشان می‌دهد که هندوئیسم تأثیرات قابل‌توجهی از آئین مهر پذیرفته است که نشان‌دهندة تبادلات فرهنگی و دینی بین تمدن‌های باستانی ایران و هند است. مقاله حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تطبیقی و گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای، به بررسی دقیق پیشینة تحقیق و ارائه توضیحات مفصل دربارة مهرپرستی و هندوئیسم می‌پردازد.

https://is.iranology.ir/article_735714_54791fd83189ce736436799ce61faf6d.pdf

بنیاد ایران شناسی مطالعات ایران شناسی ۲۴۷۶_۲۹۸۹ 9 2 2025 08 23 بررسی دهمین فصل کفالایای آموزگار "شرح چهارده ائون بزرگ که شیث در نماز خود از آنها سخن گفته است" 33 58 735713 10.22034/is.2026.2072397.1084 FA مریم قانعی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران 0000-0002-3635-0542 Journal Article 2025 09 21 فصل دهم کفالایای آموزگار از جمله متونی است که در آن به ساختار چهارده ائون و جایگاه شیث اشاره شده است. این ساختار الاهیاتی در برخی ویژگی‌ها با سنت‌های شیثی-گنوسی شناخته‌شده در متون نجع حمادی، به‌ویژه «سه لوح شیث» و «انجیل مصریان»، هم‌پوشانی دارد. مسئله اصلی این پژوهش بررسی نسبت این ساختار با سنت شیثی گنوسی و ارزیابی میزان تأثیرپذیری یا هم‌افقی الاهیاتی آن است. این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی-متنی انجام شده و در آن داده‌های فصل دهم کفالایا با متون قبطی مانوی و رساله‌های شیثی نجع حمادی مقایسه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه از نظر مفهومی شباهت‌هایی در الگوی صدور ائون‌ها و جایگاه نجات‌شناختی شیث وجود دارد، اما این هم‌پوشانی لزوماً به معنای اقتباس مستقیم نیست و می‌توان آن را در چارچوب تعاملات فکری گسترده‌تر در محیط دینی مصر متأخر تحلیل کرد. بر این اساس، ساختار چهارده ائون در کفالایا را می‌توان نمونه‌ای از بازپردازی مانوی مفاهیم گنوسی در زمینه‌ای جدید دانست.

https://is.iranology.ir/article_735713_d0be71edd87d47585ec3d5e6de3ffc58.pdf

بنیاد ایران شناسی مطالعات ایران شناسی ۲۴۷۶_۲۹۸۹ 9 2 2025 08 23 خرد سیاسی کلیله و دمنه: آمیختگی داروی تلخ نصیحت به شهدحکایت 59 80 735715 10.22034/is.2026.2078575.1090 FA سید محمد سعید شجاعی دانشگاه علامه طباطبائی 0000-0002-6991-3268 Journal Article 2025 11 22 کلیله‌ودمنه نصرالله منشی از مهم‌ترین متون اندرزنامه‌ای ایران دوره میانه است که در قالب حکایت‌های تمثیلی، تصویری پیچیده از مناسبات قدرت و سازوکار حکومت ارائه می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش بررسی این پرسش است که آیا کلیله‌ودمنه صرفاً تداوم سنت اندرزنامه‌نویسی و پشتیبان نظری مشروعیت قدسی قدرت است، یا آنکه در لایه‌های زیرین خود نوعی بازاندیشی عقلانی در باب سیاست عرضه می‌کند. این مقاله با رویکرد تحلیل متن در بستر تاریخی و با تکیه بر خوانش مفهومیِ مضامینی چون عقل، عدل، اطاعت، بخت و مصلحت، نشان می‌دهد که کلیله‌ودمنه ضمن وفاداری به ساختار اندرزنامه‌ای، نوعی جابه‌جایی در مبنای مشروعیت سیاسی ایجاد می‌کند. در این اثر، بقای ملک نه به دین‌داری شاه، بلکه به کارآمدی، تدبیر و عقل عملی وابسته است. بدین‌سان کلیله‌ودمنه را می‌توان مرحله‌ای مهم در روند عرفی‌شدن تدریجی اندیشه سیاسی ایران و انتقال مشروعیت از افق قدسی به قلمرو عقل و تجربه انسانی دانست.

https://is.iranology.ir/article_735715_6e14e6aceb35d35884e5ff09627710b4.pdf

بنیاد ایران شناسی مطالعات ایران شناسی ۲۴۷۶_۲۹۸۹ 9 2 2025 08 23 پژوهشی سکه شناسی در تاریخ حکومتگران محلی بنی فیروزان در قرن چهارم هجری 81 98 735716 10.22034/is.2026.2076181.1088 FA سید مسعود شاهمرادی گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی زنجان مأمور به گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه زنجان. مسعود بیات گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زنجان 0000-0002-5546-5310 Journal Article 2025 10 29 بنی‌فیروزان در سده چهارم هجری بر مناطقی از طبرستان و قومس حکومت داشتند. متون نوشته شده بر سکه‌های فیروزانیان نشانگر تسلط آنان بر طبرستان و قومس و تبعیت آنان از آل‌بویه است. بررسی اسامی حکمرانان بویهی منقور بر سکه‌های فیروزانیان نشانگر تبعیت حسن بن فیروزان از رکن‌الدوله بویهی و نقش‌آفرینی فرزندان او در منازعات قدرت میان فخرالدوله و عضدالدوله است. مسئله این تحقیق بررسی تاریخ این حکومتگران بر مبنای مطالعه سکه‌شناسی است. بر این مبنا متون مسکوکات حسن بن فیروزان و فرزندانش (نصر، فیروزان و لشکرزاد) بررسی و نتایج حاصل از آن با استفاده از روایات منابع تاریخی تکمیل شده است. اهمیت این تحقیق ازاین‌روست که تاکنون تاریخ فیروزانیان، در مقایسه با دیگر حکومت‌های محلی این سده، چندان موردتوجه قرار نگرفته است. این پژوهش با رویکرد توصیفی– تحلیلی و با تکیه بر اسناد سکه‌شناسی انجام شده است.. با توجه به عدم ذکر نام لشکرزاد در منابع تاریخ‌نگاری، سکه ضرب شده توسط او از اسناد حضور و فعالیت لشکرزاد در مناسبات سیاسی این عصر است. بنی فیروزان نظیر آل‌بویه تعلقات مذهبی خویش را بر متون مسکوکات خویش آشکار نکرده‌اند.

https://is.iranology.ir/article_735716_5dde8ed908b112541331c8636ab98adb.pdf

بنیاد ایران شناسی مطالعات ایران شناسی ۲۴۷۶_۲۹۸۹ 9 2 2025 08 23 تحلیل بازنمایی فرهنگ غذایی در مقالات فارسی با موضوع شب یلدا 99 122 735717 10.22034/is.2026.2083058.1094 FA کیومرث مولادوست مدیریت امور فرهنگی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران مرکزی، تهران، ایران ‏ 0000-0001-9908-3675 معصومه شیرزاد مرکاوی کارشناس ارشد فرهنگ و زبان‌های باستان دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران Journal Article 2026 01 04 شب یلدا به‌عنوان یکی از کهن‌ترین آئین‌های ایرانی، افزون بر ابعاد اسطوره‌ای و هویتی، واجد مؤلفه‌های مهمی در حوزة فرهنگ مادی، به‌ویژه فرهنگ غذایی است. با وجود جایگاه محوری خوراک و نوشیدنی در اجرای این آیین، چگونگی بازنمایی این مؤلفه در پژوهش‌های علمی فارسی تاکنون به‌صورت مستقل و نظام‌مند بررسی نشده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تحلیل نحوه و میزان توجه مطالعات علمی به فرهنگ غذایی یلدا و شناسایی خلأها و سوگیری‌های موجود در این بازنمایی است. این پژوهش با رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای اسنادی، 22 مقاله علمی منتشرشده درباره یلدا در بازه زمانی 1351 تا 1403 را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد اگرچه بخش قابل‌توجهی از مقالات به خوراکی‌هایی همچون هندوانه، انار و آجیل اشاره کرده‌اند، اما این بازنمایی غالباً فهرست‌وار و نمادگرایانه بوده و فاقد تحلیل زمینه‌مند از فرهنگ غذا به‌مثابه پدیده‌ای اجتماعی، اقتصادی و تعاملی است. همچنین تنوع منطقه‌ای، شیوه‌های پخت، ساختار پذیرایی و فرهنگ نوشیدنی‌ها در اغلب پژوهش‌ها مغفول مانده است. نتایج نشان می‌دهد گفتمان علمی موجود، آیین غذایی یلدا را بیشتر به مجموعه‌ای از نمادهای ثابت تقلیل داده و از تحلیل پویایی‌های فرهنگی و تحولات معاصر آن فاصله گرفته است. بر این اساس، توسعه رویکردی بین‌رشته‌ای در مطالعات آیین و غذا می‌تواند به بازخوانی جامع‌تر این سنت فرهنگی یاری رساند.

https://is.iranology.ir/article_735717_cedbb2a850826ccb9470adb627d5c8de.pdf

بنیاد ایران شناسی مطالعات ایران شناسی ۲۴۷۶_۲۹۸۹ 9 2 2025 08 23 بازنمایی مولفه‌های ادبیات فولکلور در انیمیشن کوتاه تجربی ایران، نمونه موردی: آثار مهین جواهریان 123 154 735712 10.22034/is.2026.2067117.1075 FA زهرا کیانی انیمیشن، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران محمدعلی صفورا انیمیشن، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Journal Article 2025 07 28 ادبیات فولکلور یکی از مهم‌ترین منابع بازتولید هویت فرهنگی در رسانه‌های معاصر است. انیمیشن کوتاه تجربی ایران نیز در دهه‌های اخیر به بستری برای بازآفرینی عناصر فرهنگ عامه تبدیل شده است. مسئله اصلی این پژوهش بررسی چگونگی بازنمایی مؤلفه‌های ادبیات فولکلور در انیمیشن کوتاه تجربی ایران با تمرکز بر آثار مهین جواهریان است. این مطالعه با رویکرد کیفی و با بهره‌گیری از تحلیل نشانه‌شناختی و الگوی بازنمایی استوارت هال، سه اثر «بارون میاد جرجر»، «زر زری کاکل زری» و «یکی بود یکی نبود» را مورد بررسی قرار داده است. نتایج نشان می‌دهد که این آثار نه صرفاً بازتاب‌دهنده فولکلور، بلکه بازسازنده و برساخت‌کنندة آن در قالبی زیبایی‌شناختی و رسانه‌ای هستند. استفاده از عناصر فانتزی، اغراق، جان‌بخشی، موسیقی محلی، معماری بومی و الگوهای روایی عامیانه، سبب شکل‌گیری نوعی جهان فرهنگی بازآفرینی‌شده می‌شود که در آن فولکلور به مثابه منبع هویت‌بخش و بین‌نسلی عمل می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد که انیمیشن کوتاه تجربی می‌تواند به مثابه رسانه‌ای فعال در بازتولید معنا و هویت فرهنگی ایفای نقش کند.

https://is.iranology.ir/article_735712_6c0788cc4873a1799d8bc78f7ab9428f.pdf