مطالعات ایران شناسی

مطالعات ایران شناسی

نگاهی به تاریخچه آموزش‌وپرورش نوین بجنورد از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
یوسف متولی‌حقیقی
استادیار دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد، بجنورد، ایران.
10.22034/is.2025.740762
چکیده
تاریخ آموزش‌وپرورش نوین در ایران، اگرچه عمدتاً با تجربه شهرهای بزرگ شناخته می‌شود، اما بررسی شهرهای منطقه‌ای می‌تواند ابعاد تازه‌ای از چگونگی گسترش نهاد مدرسه در دوره معاصر را آشکار سازد. شهر بجنورد، به‌رغم موقعیت جغرافیایی نسبتاً دور از مراکز اصلی تصمیم‌گیری، از نخستین شهرهای شمال خراسان بود که در سال‌های پایانی دوره قاجار با جریان آموزش نوین همراه شد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین روند شکل‌گیری و توسعة مدارس جدید در بجنورد و شناسایی نیروهای اجتماعی و نهادی مؤثر در این تحول، از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی است. پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی و با بهره‌گیری از اسناد، مطبوعات، منابع کتابخانه‌ای و مطالعات پیشتاریخ شفاهی، روند تأسیس و گسترش مدارس نوین این شهر را بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که توسعة آموزش نوین در بجنورد را می‌توان در سه مرحله متمایز تحلیل کرد: مرحله نخست، ابتکار و حمایت خوانین شادلو و نخبگان محلی در تأسیس مدارس ملی؛ مرحله دوم، تثبیت و گسترش مدارس دولتی همزمان با سیاست‌های نوسازی دولت پهلوی؛ و مرحله سوم، توسعة کمی و تنوع نهادهای آموزشی در دهه‌های پایانی حکومت پهلوی. در این میان، نقش شخصیت‌های فرهنگی، مدیران مدارس، معلمان و خیران محلی در کنار سیاست‌های دولت مرکزی، در شکل‌گیری نظام آموزش نوین بجنورد تعیین‌کننده بوده است. این پژوهش نشان می‌دهد که تحول آموزش‌وپرورش در بجنورد صرفاً پیامد سیاست‌های دولت مرکزی نبود، بلکه حاصل تعامل دولت، نخبگان محلی و جامعه شهری در پذیرش و نهادینه شدن آموزش نوین بود.
کلیدواژه‌ها
بجنورد
آموزش‌وپرورش
تاریخ
قاجار
پهلوی