مطالعات ایران شناسی

مطالعات ایران شناسی

واکاوی معنا و مفهوم «ختایی» و «خطایی» در هنر ایران با استناد بر متون تاریخی و ادبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
2 استادیار، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
10.22034/is.2026.2092658.1102
چکیده
نقشمایة «ختایی» از مهم‌ترین عناصر تزئینی در هنرهای ایرانی ـ اسلامی و دومین اصل از اصول هفت‌گانه کتاب‌آرایی ایران است؛ بااین‌حال، دربارة معنا، خاستگاه و ریشة واژه‌های «ختایی» و «خطایی» و نسبت میان آن‌ها ابهام‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در متون تاریخی، ادبی و لغوی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی معنا و ریشة واژگان «ختایی» و «خطایی» و تبیین خاستگاه تاریخی و تحول مفهومی آن‌ها در هنر ایرانی ـ اسلامی انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که واژگان «ختایی» و «خطایی» در متون تاریخی و ادبی چه معنا و ریشه‌ای داشته و چه ارتباطی با نقشمایه‌های گیاهی و تزئینی هنر ایران پیدا کرده‌اند؟ این پژوهش با رویکرد تاریخی و روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و داده‌های آن با بهره‌گیری از متون تاریخی، ادبی و هنری، سفرنامه‌ها، فرهنگ‌های لغت و پژوهش‌های مرتبط گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «ختایی» در اصل، واژه‌ای منسوب به «خَتا/خَتای» و «خُتن»، یعنی نواحی مرتبط با چین، بوده و رواج آن در هنر ایران با گسترش مناسبات فرهنگی و تجاری ایران و چین و ورود منسوجات، ظروف و دیگر محصولات چینیِ مزین به نقوش گیاهی ارتباط داشته است. این نقشمایه‌ها از سده‌های میانة اسلامی، به‌ویژه از دورة ایلخانی، وارد نظام منسجم کتاب‌آرایی ایران شده و هنرمندان ایرانی با بازآفرینی و تلفیق آن‌ها با سنت‌های بومی، یکی از عناصر بنیادین هنر تزئینی ایران را پدید آورده‌اند. بررسی متون همچنین نشان می‌دهد که صورت «خطایی» در شماری از منابع در کنار «ختایی» به کار رفته و افزون بر ارتباط با خَتا و خَطای، در برخی متون ادبی و روایات هنری با مفهوم «خطا، سهو و لغزش» نیز پیوند یافته است؛ به‌ویژه در تقابل مفهومی «خطایی» و «اسلیمی». بنابراین، هر چند دو صورت «ختایی» و «خطایی» در منابع تاریخی و ادبی گاه به جای یکدیگر به کار رفته‌اند، خاستگاه اصلی آن‌ها را می‌توان در نام‌های جغرافیایی مرتبط با چین و انتقال نقوش و عناصر هنری از آن حوزه به ایران جست‌وجو کرد. این نقشمایه پس از جذب و بازتفسیر در فرهنگ هنری ایران، در دورة صفوی به اوج تکامل رسید و از دورة شاه‌عباس اول با عنوان «گل‌های شاه‌عباسی» نیز رواج یافت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Meaning and Concept of "Khataei" in iran Art Based on Historical and Literary Texts

نویسندگان English

fatemeh bagherizadeh 1
mahdi rajaei 2
1 Ph.D Candidate of Islamic Art, Faculty of Handicrafts, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Assistant Prof, Faculty of Handicrafts, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

The term Khataei in texts related to the art of book design in Iran is regarded as the second principle among the seven fundamental principles of Iranian painting and decorative arts. The significance of this study is to elucidate the meaning and concept embedded in the term "Khataei". The etymological analysis of the term Khataei in iranian art holds significance from two perspectives: the analysis of its meaning and roots in relation to the city of Khotan in China and its Chinese motifs, and the relationship of the term Khataei, meaning "error," with the lines resulting from mistakes, errors, and slips in juxtaposing Khatai motifs (Chinese art) against Islamic motifs (Islamic civilization art). This study is descriptive-analytical, utilizing literary, historical, and specialized sources to delve into the realms of semantics and etymology, to identify and elucidate the meaning and concept of the term Khataei. The term Khataei is derived from Khatay and Khotan in China, while the term Khataei itself is based on two principles: 1.The region of Khataei located in China and the introduction of the Chinese Khataei motifs in Iran. 2.Its connotation of error and slip in juxtaposing Khataei against Islamic motifs. Because these motifs are Islamic. Furthermore, in some sources and narratives, the originator of Islamic motifs is attributed to Imam Ali (AS). According to the findings, it can be concluded that the meaning and roots of the term Khataei in both written forms pertain to the regions of "Khataei and Khotan," territories in China.

کلیدواژه‌ها English

Khataei
Iranian art
semantics
etymology
historical texts