مطالعات ایران شناسی

مطالعات ایران شناسی

رواج معماری غربی در دوره‌ی پهلوی اول و تأثیر آن بر سبک زندگی زنان ایرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکترای تاریخ ایران دوره اسلامی
10.22034/is.2026.2091656.1100
چکیده
معماری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهنده به فضای اجتماعی، در دورة پهلوی اول تحت تأثیر فرایند نوسازی و ورود الگوهای معماری غربی دستخوش تحولات بنیادین شد. این تغییرات، علاوه بر دگرگونی سیمای شهر تهران، بر سازمان فضایی زندگی اجتماعی و الگوهای حضور زنان در عرصة عمومی نیز تأثیر گذاشت. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر رواج معماری غربی و فضاهای جدید شهری بر سبک زندگی و شیوة زیست زنان ایرانی در دورة پهلوی اول انجام شده است. این پژوهش با رویکرد تاریخی و با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و با تمرکز بر شهر تهران، تحولات معماری و شهرسازی دورة پهلوی اول را در پیوند با تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بررسی می‌کند. داده‌های پژوهش از منابع کتابخانه‌ای و اسناد و آثار مکتوب مرتبط با معماری، شهرسازی، نوسازی و وضعیت اجتماعی زنان گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نوسازی معماری در دورة پهلوی اول صرفاً به تغییر شکل بناها محدود نماند، بلکه با ایجاد و گسترش فضاهای جدیدی همچون خیابان‌ها و میدان‌ها، مدارس دخترانه، دانشگاه، ورزشگاه‌ها، سینماها، کلوپ‌ها و دیگر مراکز عمومی و تفریحی، الگوهای حضور و تعامل اجتماعی زنان را نیز دگرگون کرد. گذار از معماری درون‌گرا به الگوهای برون‌گرا، کوتاه‌شدن دیوارهای پیرامونی، رواج «دیوار شفاف»، تغییر جهت پنجره‌ها و ورودی خانه‌ها و شکل‌گیری تدریجی آپارتمان‌نشینی، از یک سو مرزهای سنتی میان فضای خصوصی و عمومی را جابه‌جا کرد و از سوی دیگر امکان حضور گسترده‌تر زنان در عرصة عمومی را فراهم ساخت. همچنین مدارس جدید و دانشگاه، امکان گسترش آموزش زنان را افزایش دادند و خیابان‌ها، میدان‌ها و فضاهای عمومی جدید به تدریج به عرصه‌هایی برای حضور اجتماعی و سیاسی آنان تبدیل شدند. با این حال، این فرایند ماهیتی یک‌سویه و همگون نداشت و میان الگوهای فضایی جدید، سیاست تجددگرایی دولت و فرهنگ و سنت‌های اجتماعی موجود، به‌ویژه در زمینة محرمیت و سازمان خانواده، تنش‌هایی ایجاد شد. بر اساس یافته‌های پژوهش، معماری غربی در دورة پهلوی اول را نمی‌توان صرفاً پدیده‌ای زیبایی‌شناختی یا فنی دانست؛ بلکه این معماری بخشی از فرایند گستردة نوسازی اجتماعی و فرهنگی بود که از طریق بازسازمان‌دهی فضاهای خصوصی و عمومی، در تغییر سبک زندگی زنان ایرانی نقش ایفا کرد. فضاهای معماری جدید از یک سو زمینة گسترش آموزش، فعالیت اجتماعی و حضور عمومی زنان را فراهم کردند و از سوی دیگر، با تضعیف برخی مرزهای فضایی و فرهنگی سنتی، زمینة شکل‌گیری تعارض میان تجدد و الگوهای بومی و مذهبی را پدید آوردند. از این منظر، معماری دورة پهلوی اول را می‌توان یکی از عوامل مؤثر در بازتعریف رابطة زن، خانواده و فضای عمومی در ایران معاصر دانست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Western architecture in first Pahlavi dynasty and its effect on the lifestyle of Iranian women

نویسنده English

Javad Askari Chavardi
چکیده English

in this study we intended to investigate the effects of modern western architecture on the lifestyle of Iranian women during the first Pahlavi dynasty. Related to this, the problem is that how and to what intent the emergence of western architecture have affected on the culture and lifestyle of Iranian women more clearly , the problem is confronted from the historian view point and with a historical look at the art of architecture in this period not an architecture engineer.
Based on the gained results and considering the start of the widespread relationship of Iran with western countries, the architecture art also entered in Iran, influenced by these relationships and had a great influence on the traditional architecture in Iran, so that Iranian architecture using the patterns of western art was directed toward modernization and the revival of the architecture in Iran started widely. Thus in this period, the traditional lifestyle and the culture of Iranian women changed in to a western style which in some cases led to some paradoxes because of incongruency of Iranian culture and the Islamic traditions with western culture in Iran. . The changes of this period shows that some places such as Tehran University, squares, schools, streets and … are not simply a place for study or traffic or shopping any more, but they are a place for public movement and protests of women and men. The western architecture common in this period can be called a place-event.

کلیدواژه‌ها English

Western architecture
Pahlavi dynasty
Women
Lifestyle