مطالعات ایران شناسی

مطالعات ایران شناسی

برساخت سیمای شاهنشاهی در بستر بحران اقتدار: تحلیل سیاسی تصاویر شاهانه در دورة فتحعلیشاه قاجار

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

10.22034/is.2026.737911
چکیده
از قابل‌توجه‌ترین تحولات هنری در دورة قاجار، گسترش همه‌جانبه تصاویری است که محور اصلی آنها شخص پادشاه است. در بیانی دیگر می‌توان اذعان کرد که از مهم‌ترین و پرتکرارترین مضامین بسیاری از قالب‌های هنری در دورة قاجار، پیکرنگاری شاهانه بوده است. این تصاویر چنان گستردگی و گوناگونی‌ای دارند که می‌توان آنها را نمود یک فرایند و جنبش هنری وابسته به دربار قاجار دانست. بررسی دقیق این تصاویر شاهانه در بافت سیاسی و اجتماعی زمانة خود می‌تواند بسیاری از سیاست‌ها، اهداف و دغدغه‌های دربار قاجار را آشکارتر از پیش کند. در این جستار، یکی از تحولات مهم هنری این دوره که استفاده از تصویر پادشاه به‌عنوان رسانه‌ای برای القای مفاهیم و پیام‌هایی مشخص است، مدنظر قرار گرفته است. برای بررسی دقیق‌تر و آشکار شدن زوایای بیشتر موضوع مورد بحث، دورة پادشاهی فتحعلیشاه انتخاب شده است. انتخاب این دوره به آن دلیل بوده که تا پیش از سلطنت او، از هیچ پادشاهی در ایران تا این اندازه پیکرنگاره نداشته‌ایم. علی‌رغم وجود نمونه‌هایی از شمایل شاه در دوره‌های پیشین، باید آغاز سنت پیکرنگاری شاهانه را دورة فتحعلیشاه دانست. هدف از این پژوهش ارائه تصویری از ساختار سیاسی دورة فتحعلیشاه، بررسی و سپس تحلیل تصاویر شاهانه در بستر این ساختار است. بدین منظور تصاویر شاهانة فتحعلیشاه که امروزه در دست است و همچنین تصاویر اشاره‌شده در نسخ تاریخی و توصیفات سفرنامه‌نویسان و مورخان دورة قاجار، به روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. به نظر می‌رسد ایجاد و انتشار گستردة تصاویر شاهانة فتحعلیشاه را می‌توان بخشی از سیاست‌های درباری برای مشروعیت‌زایی و پر کردن خلأ اقتدار وی، هم در داخل و هم خارج از قلمرو فرمانروایی او دانست.
کلیدواژه‌ها
فتحعلیشاه
اقتدار
تصویر
پیکرنگاری
مشروعیت